Sanatçı
Nedim Çelkan
1 Nisan 1945, İstanbul – 8 Ocak 2025, Datça
Biyografi
Nedim Çelkan (1 Nisan 1945, İstanbul – 8 Ocak 2025, Muğla), deniz canlılarından yarattığı eserlerle tanınan Türk sanatçı ve dalgıçtı.
İstanbul'da doğan Çelkan, görsel sanat yolculuğuna sinema afişleri, matbaa illüstrasyonları ve çizgi romanlarla başladı; ardından ilgisini giderek tümüyle denize ve canlılarına yöneltti. Yaklaşık altmış yıllık aktif dalış yaşamı boyunca balık, ahtapot, deniz kestanesi, yengeç, deniz yıldızı, yosun ve çeşitli kabukları derinliklerden kendisi topladı. Bu organik malzemeler özel kimyasal işlemlerden, tabaklamadan ve yıllar süren kurutma ve koruma aşamalarından geçirildi; sonra rölyef panolara ve üç boyutlu heykellere dönüştürüldü.
Mitoloji ve deniz kültürü, Çelkan'ın üretiminde merkezî bir yer tutar. Kompozisyonlarında sıklıkla denizkızları, mitolojik kahramanlar, Neptün ve Poseidon göndermeleri, Yerli Amerikalı savaşçılar, Mısırlı figürler, balık-insan melezleri ve sualtı sahneleri görülür. Balık derileri, yengeç bacakları, deniz kestaneleri, kırlangıç balığı kanatları, müren ve iskorpit derileri onun ellerinde zırha, giysiye ya da hayalî varlıkların bedenine dönüşür.
Çelkan, üretimini başkalarınınkiyle kıyaslamadı. Denizin, hayal gücünün ve onlarca yıllık el emeğinin biçimlendirdiği kendine özgü bir görsel dil geliştirdi. İstanbul, Ankara, İzmir, Adana ve Antalya'nın da aralarında bulunduğu kentlerde doksan beşe yakın sergi açarak eserlerini Türkiye'nin dört bir yanındaki izleyicilerle buluşturdu.
Yaşamının son döneminde Çelkan, Muğla'nın sahil ilçesi Datça'da yaşadı. Kendi anlatımına göre eserlerinin hiçbirini satmadı; yapıtlarını büyük bir özenle korumayı seçti. En büyük dileği, eserlerinin dünyanın her yerinde görülüp tanınması ve denizin yaşamından beslenen yeni sanatsal arayışlara ilham vermesiydi.
Nedim Çelkan, 8 Ocak 2025'te Muğla'nın Datça ilçesinde 79 yaşında hayatını kaybetti.
Nedim Çelkan
Sanatçı Beyanı
Benim adım Nedim Çelkan.
Hayatım denize ait. Ben yalnızca balık yiyen biri değil, onları tanıyan, onlara saygı duyan ve onları dinleyen biriyim. Balıkların kendilerine ait bir sanatı olsun istedim. Altmış yıldır dalıyorum; derinliğin karanlığını, ışığını, kokusunu ve sessizliğini bilirim. Sudan çıkan her canlı önce merakıma, sonra hayal gücüme seslenir. Her balık bir hikâye taşır ve ben sanatımla o hikâyeleri konuştururum.
İlk yıllarım sinema afişleri boyayarak, matbaada illüstratörlük yaparak ve çizgi roman çizerek geçti. O yıllar bana disiplini, kompozisyonu ve karakter yaratma sanatını öğretti. Ama sonunda resim yetmez oldu. Bir duvar, bir sınır hissettim. Elimin çizdiği dünyalar bana dar gelmeye başladı.
Ve tam o anda deniz beni çağırdı.
Sudan ne çıktıysa ona yaşamın bir parçası gibi davrandım.
Balık derileri, kanatlar, pullar; yengeç kolları; deniz kestanesi kabukları; ahtapotun dokusu... Her birini özel işlemlerle korudum, yıllarca, bazen on yıllarca kuruttum. Kimi malzeme on yıl bekledi, kimi yirmi.
Bu bir sabır sanatıdır. Bir adanmışlık sanatı.
Tek bir eser aylar sürebilir ya da bir ömür isteyebilir.
Eserlerimde gördüğünüz hiçbir şey rastlantı değildir.
Gökyüzü bir dil balığının alt yüzü olabilir,
zırh müren derisine dönüşür,
giysi bir kırlangıç balığının kanadı olur,
bir savaşçının kolu pekâlâ bir yengeçten gelebilir.
Mitoloji bana hep yakın oldu.
Poseidon'un kızları, Romalı askerler, Siu savaşçıları, Mısırlı figürler, balık-insan melezleri...
Onlar hayal gücümün çocuklarıdır.
Dalgaların altında sessizlik bana hep başka bir zamana açılan bir kapı oldu.
Bu sanat dilini ilk yaratan ben oldum.
Bu bir övünme değil, bir gözlemdir. Deniz yaşamıyla bu ölçekte, bu disiplinle ve yalnızca organik malzemeyle çalışmış başka bir sanatçı bilmiyorum. Keşke başkaları da olsaydı, onlardan da öğrenebilseydim. Ama bu yol yalnızca bana açıldı.
Eserlerimin hiçbirini satmadım.
Bu, para için yapılan bir sanat değil.
Her parçayı sakladım, yıllarca korudum; çünkü her biri bana deniz tarafından emanet edildi.
Hayatımın sonuna doğru tek bir dileğim vardı:
Bu eserlerin dünyanın her yerinde görülmesi, oldukları gibi tanınması ve başkalarına denize dalıp kendi yeni sanat dillerini yaratmaları için ilham vermesi.
Artık dalamıyorum ama eserlerim hâlâ dalıyor.
Sudan yükselen hikâyeleri anlatmayı sürdürecekler.
Nedim Çelkan
Katalogdaki İngilizce metinden çevrilmiştir.
Küratöryel Metin
Denizden Doğan Bir Görsel Dil
Nedim Çelkan'ın yapıtları, çağdaş malzeme temelli sanat pratikleri içinde benzersiz bir konumdadır. Yalnızca organik deniz maddesinin kullanılmasıyla ayrılan eserleri, onlarca yıllık dalışla doğrudan elde edilen unsurlardan oluşur: balık derileri, müren ve iskorpit dokuları, kırlangıç balığı kanatları, deniz kestanesi kabukları, yengeç uzantıları, yosun yapıları ve başka biyolojik kalıntılar. Sentetik müdahalenin yokluğu — kumaş, silikon, reçine ya da yapay pigment kullanılmaması — eserlerine, malzemenin bir taşıyıcı değil etkin bir anlatı öğesi olarak işlediği ender bir sahicilik kazandırır.
Çelkan'ın yöntemi, denizin ekolojik ve morfolojik dinamikleriyle kurduğu uzun soluklu ilişkiye dayanır. Yaklaşık altmış yıllık gözlem ona türlerin davranışına, çözünme süreçlerine ve organik yüzeylerin zaman içindeki dönüşümüne dair deneysel bir kavrayış kazandırdı. Her malzeme titiz bir kimyasal işlemden, uzun kurutma sürelerinden ve denetimli korumadan geçirildi; ortaya doğa tarihi ile sanatsal buluşun kesiştiği melez yapılar çıktı.
Mitoloji bu kompozisyonların tümünde yorumlayıcı bir katman olarak işler. Poseidon'a gönderme yapan figürler, savaşçı arketipleri, denizkızı biçimleri ve balık-insan melezleri, hayalî kurgular olarak değil deniz maddeselliğinin somutlaşmış halleri olarak belirir. Güçlerini malzemenin kendisinden alırlar: Her pul, kabuk ve parça bir zamanlar yaşayan bir organizmaya aitti. Biyoloji ile mitin bu buluşması, heykel, asamblaj ve taksonomik sergileme arasındaki alışılmış ayrımları sorgulayan bir görsel dil üretir.
Çelkan'ın pratiği, nihayetinde ekolojik yakınlığa ve malzemenin hakikatine dayanan bir sanat yapma modeli önerir. Eserleri yalnızca sanatsal bir üretim bütünü değil, deniz ortamındaki yaşamın, zamanın ve dönüşümün eşsiz bir arşividir.
Kronoloji
1945
İstanbul'da doğdu (1 Nisan).
1960'lar
Genç yaşta dalmaya başladı; deniz yaşamına ömür boyu sürecek bir tutku duydu.
1960'lar – 1970'ler
Sinema afişi ressamı, matbaa illüstratörü ve çizgi roman sanatçısı olarak çalıştı.
1980'lerin başı
Temel sanatsal kaynağı olarak tümüyle denize yöneldi; dalışlarında deniz malzemeleri toplamaya başladı.
1980'lerin ortası
Gerçek balık derileri, kabuklar, yosunlar ve deniz parçalarıyla ilk rölyef çalışmalarını yaptı.
1990'lar – 2000'ler
Mitoloji ile deniz biyolojisini birleştiren kendine özgü görsel dilini oluşturdu. İstanbul, Ankara, İzmir, Adana ve Antalya'nın da aralarında bulunduğu büyük kentlerde sergiler açtı (yaklaşık 95 sergi).
2010'lar
Büyük ölçekli rölyefler ve heykelsi melez figürler üretmeyi sürdürdü; organik malzemeler için uzun süreli koruma tekniklerini geliştirdi.
2010'ların sonu – 2020'ler
Muğla'nın Datça ilçesinde yaşayıp üretti ve yapıtlarını korudu.
2025
8 Ocak'ta Muğla'nın Datça ilçesinde 79 yaşında hayatını kaybetti.
CDW'den Bir Not
Mirası İleriye Taşımak
Nedim Çelkan'ın eserleriyle ilk karşılaştığımızda nadir bir şey hissettik: dünyaya açılmayı bekleyen, el değmemiş bir sanat evreni. Tümüyle denizin derinliklerinden alınan malzemelerle kurulan bu eserler, bize hemen seslenen bir içtenlik ve özgünlük taşıyordu. Elleriyle koruduğu her pul, her kabuk, her biçim; onlarca yıllık adanmışlığı, sabrı ve bilinen hiçbir yolu izlemeyi reddeden bir hayal gücünü yansıtıyordu.
CDW olarak, Irmak Çağlar'ın kültürel koruma ve küresel sanat erişimi vizyonuyla, Çelkan'ın ömür boyu süren çalışmasının gizli kalmamasını sağlamayı bir sorumluluk bildik. Bir amaçla üretti. Dileği yalın ama derindi: Bir gün dünyanın dört bir yanındaki insanlar, denizden alıp hayata getirdiklerini görsün, anlasın ve onlardan ilham alsın.
Bu arşiv o çabanın devamıdır. Nedim Çelkan'ın deniz eserleri bir araya getirildi, belgelendi ve burada uluslararası izleyiciye sunuluyor. Zanaatına saygıyla, vizyonuna hayranlıkla ve geride bıraktığı dünyaya minnetle mirasını ileriye taşımak bizim için onurdur.
CDW / Irmak Çağlar